İbn-i Nefis Kimdir? Hayatı, Buluşları ve Eserleri Nelerdir?

İbn-i Nefis Kimdir? Hayatı, Buluşları ve Eserleri Nelerdir?
İbn-i Nefis Kimdir? Hayatı, Buluşları ve Eserleri Nelerdir?

Kan dolaşımını ilk defa bulan bu İslam doktoru ibnünnefis’ti. Daha 1553’te Miguel Serveti, 1559’da Realdo Colombo, 1628′ de Harvey kan dolaşımı hakkında tek söz etmeden asırlarca önce İbnünnefis kan dolaşımını anlatmıştı.

İbnünnefis’in kan dolaşımını keşfettiği gerçeği, 1953 yılında da Paris Tıp Fakültesinde bir tez halinde müdafaa edildi.

İbnünnefis’in Hayatı: İbnünnefis 1210’da Şam’da doğdu. Asıl adi İbnünnefis Alâüddin Ebu’l-A’lâ Ali bin Ebi’l-Hazin El-Kureşî Ed-Dımeşkî’dir.

İbnünnefis ilk öğrenimini ve yüksek tahsilini bulunduğu şehirde yaptı. Nureddin Zengi’nin yaptırdığı Şam Hastanesinde tip öğrendi. İlk hocası Dahvar’dı.

İbnünnefis tıbbın yanında sarf-nahiv, mantık ve fıkıh da öğrendi. Şafii fıkhının meşhur müderrislerinden (profesör) biri oldu. Daha sonra Kahire’ye gidip yerleşti. Orada “Mısır Doktorlarının Başkanı” unvanını aldı. Nâsırî Hastahanesinde vazife yaptı ve orada bir çok talebe yetiştirdi. Cerrahlıkla ilgili bir eser yazan İbnü’l-Kuff talebelerinden en meşhurudur.

İbnünnefis Fakîh (Fıkıh Âlimi) olarak da Kahire’de Mansûriye Medresesinde dersler vermiştir.

Arapçayı çok iyi bilirdi. Bahaeddin Muhammed ondan sitayişle söz etmektedir. 1288’de 78 yaşındayken Hakkın rahmetine kavuşmuştur.

İlmi kişiliği ve hizmetleri: İbnünnefis büyük bir doktor ve fakihtir (din bilgini). Tıptaki şöhreti daha büyüktür. Bir çok büyük bilginin gözünde “İkinci İbni Sina”ydı. A. C. Crombie ise onu tıpta büyük bir otorite olarak görür. M. Meyerhof da onun hakkında şunları söyler: “O bütün Ortaçağ boyunca en büyük tıp otoriteleri olan Galen ve İbni Sina’nın yanlış fikirlerinden birine karşı yalnız başına savaşmak cesaretini gösterebilmiş bir bilgindir.”

İbnünnefis, herşeyden önce geniş düşünce ve bilgiye sahipti. Galen ve İbni Sina hakkında verdiği dersleri hazırlıksız ve irticalen verirdi. Tıpla ilgili eserlerini kaleme alırken onu görenler, “adeta yukarıdan aşağıya doğru Çağlayan bir sel halinde, başka bir kitaba başvurmadan yazdığını” söylerler.

O zamanlar Kahire’de 1200 tane sıcak hamam vardı. Bir gün bunlardan birinde güzel bir zeytinyağlı sabunla yıkanırken, Arşimed gibi hamamdan fırlayarak dışarı çıktı. Hemen kağıt, kalem, mürekkep getirterek nabız hak-kında bir kitap yazmaya başladı. Bitirince de tekrar hamama dönerek yıkanmasına devam etti.

İbnünnefis’in en büyük keşfi

İbnünnefis’in en büyük keşfi sözünü ettiğimiz akciğer küçük kan dolaşımıdır. O, kendisinden 13 asır önce yaşayan meşhur Yunanlı doktor Galen’in eserini inceledi, onun yanlışlarını dahiyane bir şekilde düzeltti ve küçük kan dolaşımı hakkındaki görüşlerini şu şekilde ifade etti:

1. Kalp, şimdiye kadar sanıldığı gibi, sağ atriumun içindeki kanla değil, aksine, cüzlerine damarlar vasıtasıyla dağılan kanla beslenmektedir. (Böylece koroner dolaşımı, ilk defa İbnünnefis fark etmiş oluyordu.)

2. Kan, akciğerleri beslemek için değil, akciğerlere temiz havayı götürmek için yayılır. (Daha sonra yaşayan Harvey de, bu mesele üzerinde önemle durmuştur.)

3. Vena pulmonalislerle, arteria pulmonalisler arasında, akciğerlerdeki dolaşımı tamamlayan irtibatlar mevcuttur. (Üç yüz sene sonra Avrupalı doktor Colombo, ilk defa bunu kendisinin bulduğunu ileri sürmüştür.)

4. Vena pulmonalisler, hava veya is ile değil, bilakis kan ile doludur. (Galen’e göre venalar birbirine ters istikamette çalışmaktadırlar.)

5. Arteria pulmonalislerin cidarlan, vena pulmonalislerinkine göre daha sık ve çift katlıdır. (Devir açan bu keşif de ne yazık ki, Miguel Serveto’ya dayandırılmaktaydı.)

6. Septumun deliği yoktur. Kan ise kalpte dolaşımı tamamlar. Atrium ile ventriculenin arasında bir giriş deliği yoktur. Zira kalbin bir kısmı, yani septum kapalıdır. Kalbde, bazılarının sandıkları gibi görülebilen, Galen’in düşündüğü şekilde de görünmeyen delik mevcut değildir.

Septumun yapısı, kalbin diğer kısımlarına göre daha sık dokulara sahiptir. Kanın akciğerlere hava ile karışmak için arteria pulmonalisler vasıtasıyla da sol atriuma, oradan da sol ventricüle geçtiğinde şüphe yoktur.

İşte İbnünnefis küçük kan dolaşımını, bu kadar açık ve basit bir şekilde anlatmıştı. Daha sonra yaşayan Miguel Serveto’nun (Micheal Servet), ibnünnefis’ten farklı olarak söylediği tek şey vena pulmonalislerdeki kanın daha açık renkte olmasıydı.

Kendisine oldukça büyük bir değer kazandıran bu görüşünü İbnünnefis tamamen mantık çerçeve içerisinde ele almış, mantıkî esaslara oturtmuştu.

Eserleri

1.) Kitâbü’ş-Şâmil fi’t—Tıp: Müellifin en büyük tıp eseridir. 300 cüz olarak yazmayı tasarlamıştı. Fakat bitiremeden vefat etti. Eser günümüze kadar gelememiştir.

2. Kitâbü’l-Mühezzeb fi’l-Kuhl: Göz hekimliği konusunda oldukça önemli bir eserdir. Bugün, hâlâ bir nüshası Vatikan Kütüphanesi, Arabo, nr. 307’de bulunmaktadır.

3. Mûcez: İbnünnefis’in en çok tanınan eseridir. İbni Sina’nın Kanununun bir çeşit özetidir. İlk defa 1828’de Kalkünfda basılmıştır. Zamanımıza kadar Hind hekimleri tarafından hararetle tetkik edilmiştir. Esere asırlarca pek çok şerh (açıklama), hâşiye (dipnot) ve ta’likler (ekler) yazılmıştır.

Macezü’l-Kânun ilmi ve pratik tıp, ilaçlar, gıdalar, bir organa ait hastalıklar, organlar arası hastalıklar olmak üzere dört bölüme ayrılmaktadır. Bu esere Cemaleddin Aksarâyi Hallü’l-Mûcez adıyla bir şerh yazdı. Ayrıca Muslihiddin Surun i ve Kanuni devrinde Edirne Darüşşifâsı Baştabibi Ahmed bin. Kemal Türkçeye çevirdi.

Yazdığı şerhierden bir kısmı şunlardır:

1. Hippokrat’ın Fusûl’üne yazdığı şerh: Şarkta çok kullanılan bu eserin birçok yazma nüshaları vardır. 1881 de Iran’da basılmıştır.

2. Hippokrat’ın bulaşıcı hastalıklar adlı eseri üzerinde yazdığı şerh: Bu eserin bir nüshası İstanbul Ayasofya Kütüphanesi, 3642 numarada kayıtlı bulunmaktadır.

3. İbni Sinâ’nın Kanun’u üzerinde yazdığı şerh: Kanun’un en değerli şerhlerinden birisidir. Bir nüshası British Museum’da bulunmaktadır.

4. Huneyn Bin ishak’ın Mesâil fi’t-Tıp’bına yazdığı şerh: Leiden Kütüphanesinde, 1296 numaralı yazma içerisinde bulunmaktadır.

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.